به مناسبت هفته پژوهش نشست علمی «خاستگاه دین از منظر قرآن کریم » به ابتکار دانشکده علوم اسلامی معاونت پژوهش برگزار گردید. دبیر نشست آقای دکتر قربان‌علی فکرت و کارشناس آن جناب آقای دکتر مصطفی احسانی بودند.

پس از تلاوت آیاتی چند از کلام‌الله مجید توسط قاری محترم، دبیر نشست ضمن گرامی‌داشت هفته پژوهش از کارشناس برنامه درخواست نمود که راجع به موضوع نشست صحبت نماید.

آقای دکتر احسانی پس از عرض تسلیت به مناسبت ایام فاطمیه(س) و گرامی‌داشت هفته پژوهش، راجع به موضوع برنامه پرداخت. این استاد دانشگاه بیان داشت که اخیرا راجع به سه بُعد از دین توجه ویژه صورت گرفته و می‌گیرد؛ یکی خاستگاه دین، دیگری کارکردهای دین و سوم هم محتوای دین و به تبع آن زبان دین. ایشان در ادامه به بحث نشست امروز (خاستگاه دین) پرداخت و گفت: اگر درون‌دینی به این موضوع نگاه کنیم، در می‌یابیم که  خاستگاه دین برای دینداران امری کاملا حل‌شده است  و در نتیجه این موضوع هیچ‌وقت مسئله نبوده است. از منظر دین‌مداران دین دستورات الهی است که به پیامبران وحی شده تا انسان‌ها را به سعادت و فلاح رهنمون شود. اما به‌لحاظ برون‌دینی و در دنیای مدرن که سکولاریسم گسترش یافته است، موضوع خاستگاه دین تبدیل به مسئله شده است و این مسئله از منظرهای مختلف مورد بحث و بررسی واقع شده است. این موضوع همچنانکه در فلسفه دین مورد بحث واقع شده است، از منظر روانشناسی و جامعه‌شناسی نیز بدان پرداخته شده است و سایر رشته‌های علوم انسانی نیز متناسب با اقتضائات رشته‌ی بدان پرداخته است.

وی در ادامه به بررسی دیدگاه‌های روانشناسان پرداخت و گفت که برخی روانشناسان منشأ دین را «ترس» دانسته و استدلال می‌کنند که ترس از بلایای طبیعی و حوادث غیرقابل پیش‌بینی محیط باعث شده است که انسان‌های اولیه خدایان و دین را ساخته و پرداخته نمایند. موجودی قاهری که بتواند این بلایا را چنانکه به وجود آورده کنترل کند. در نتیجه خداوند مخلوق انسان و نه خالق انسان. گفته شده که لوکرتیوس شاعر یونانی از نخستین کسانی بوده است که این نظر را پیش کشیده است. هیوم نیز دیدگاه مشابه دارد. او سپس به دیدگاه فروید پرداخت و گفت به نظر فروید خدا، همان مفهوم پدر است كه در ذهن آدمى تعالى يافته و بر اثر يادآورى ناتوانى دوران كودكى و توجه به نيازهاى هميشگى خود، بدان روى آورده است. او دين و دين‌دارى را در رديف رفتارهاى روان رنجورانه، همچون وسواس به شمار مى‌آورد و بر آن است كه با گشایش افق‌هاى علمى در زندگى انسان، سرانجام دين از صحنه حيات آدمى زدوده خواهد شد. ایشان این دیدگاه‌ها را نقد نمود و به منابع معتبری که این دیدگاه‌ها را نفی کرده است اشاره نمود.

این استاد دانشگاه سپس به دیدگاه جامعه‌شناسان در باره خاستگاه دین پرداخت و دیدگاه کنت و مارکس و دورکیم را مطرح نمود و گفت از نظر کنت جهل بشر خاستگاه دین است. انسان‌ها در مرحله ماقبل علمی با تبیین‌های دینی از پدیده‌ها روزگار سپری می‌کردند. ایشان مراحل سه‌گانه فکر بشر را از دیدگاه کنت بیان و سپس نقد نمود. در ادامه وی به بررسی دیدگاه مارکس پرداخت که معتقد است دین ایدئولوژی طبقه حاکم است و در نتیجه افیون توده‌هاست. ایشان این دیدگاه را نیز رد نمود و گفت دیدگاه مارکس هم به‌لحاظ واقعیت‌های تاریخی مردود است و هم به‌لحاظ نظری. دکتر احسانی به دیدگاه دورکیم که دین را وجدان جمعی تلقی می‌کند، اشاره نمود و گفت این دیدگاه بخشی از واقعیت دین را بازگو می‌کند اما هم در عین حالیکه وجدان جمعی یک جامعه می‌تواند باشد، چیزی فراتر از آن نیز هست.

دکتر مصطفی احسانی پس از بیان دیدگاه‌های مطرح در این زمینه و نقد آنها به دیدگاه قرآن راجع به منشأ دین پرداخت و گفت از نظر قرآن دین یک امر فطری است. و این امری است مربوط به اراده خداوند. به بیان دیگر، خداوند هم وجود انسان را به‌گونه‌ای قرار داده است که احساس نیاز به دین و معنویت در کنه وجودش موج می‌زند و هم خداوند دین را برای بشر از طریق انبیاء فرستاده است. این استاد دانشگاه سپس به آیات قرآنی متعددی که در این زمینه وجود دارد اشاره نمود.