گزارش نشست علمی تعامل اصل برائت و اماره مجرمیت

این نشست علمی که از سوی دانشکده فقه و حقوق دانشگاه بین المللی المصطفی نمایندگی کابل، با حضور استادان و محصلان رشته فقه – حقوق و معارف اسلامی و در دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد با تبیین تعامل بین دو اصل مهم برائت و اماره مجرمیت برگزار گردید.

اصل برائت یکی از اصول مهم حقوقی است که امروزه در تمام نظامهای حقوقی به رسمیت شناخته است و از آن با عناوین دیگری هم‌چون  "اصل بی‌گناهی" و "فرض بی‌گناهی" نیز یاد می‌شود. این اصل، در هردو  گرایش اساسی حقوق یعنی حقوق مدنی و کیفری مد نظر قرار دارد و در حقوق کیفری اهمیت بیش‌تر دارد. در مقابل این اصل "اماره مجرمیت" قرار دارد که به عنوان استثنایی از اصل برائت شناخته می‌شود.

آشنایی با نسبت بین "اصل برائت" و "اماره مجرمیت" و تعامل بین این دو، ضرورت برگزاری این نشست علمی را به عنوان یکی از نیازهای جامعه دانشگاهی و دست‌اندر کاران نظام عدلی و قضایی توجیه‌پذیر می‌سازد.

این نشست با تلاوت آیاتی چند از قرآن کریم، توسط یکی از محصلان، آغاز شد و دبیر جلسه ضمن قدردانی از قاری قرآن شهادت رئیس جهمور اسلامی ایران و هیأت همراهش را تسلیت گفت.  

دبیر نشست: دبیر نشست گفتگو پیرامون موضوع نشست را با پرسشی در باره مفهوم و جایگاه حقوقی اصل برائت از آقای نبوی آغاز کرد.

• آقای نبوی به عنوان یکی از کارشناسان نشست در پاسخ به پرسش فوق به توضیح معنای لغوی و اصطلاحی اصل برائت پرداخت و گفت: برائت در لغت به معنای پاک شدن از عیب و تهمت، تبرئه شدن و خلاص شدن است و در حقوق برائت به این معنی است که باید بنا را بر بی گناهی افراد گذاشت و صرف یک اتهام و تا پیش از اینکه ادله لازم برای اثبات آن اتهام به دادگاه ارائه شود نباید فرد را مجرم انگاشت و حقوق فردی و اجتماعی او را ضایع کرد. وی در باره جایگاه حقوقی اصل برائت با توجه به انعکاس آن در اعلامیه جهانی حقوق بشر، قوانین اساسی کشورها و قوانین عادی اظهار داشتند این اصل از ویژگی حقوقی بنیادین، اساسی و عادی برخوردار است.
• ایشان در پاسخ به پرسشی در باره مبنای اصل برائت گفتند: کرامت ذاتی انسان، حکم شارع در نظام اسلامی و مذهبی و قاعده ترجیح اشتباه در عفو بر اشتباه در کیفر از جمله مبانی اصل هستند. وی هم‌چنین افزودن که یکی از کارکردهای مهم اصل برائت تأمین برابری سلاح‌ها در فرانید محاکمه کیفری به نفع متهم است.

دبیر نشست: درادامه این نشست دبیر جلسه از دکتر سید محمد موسوی خواست در باره اماره و مخصوصا "اماره مجرمیت" مطالبی را بیان کند.

• آقای موسوی در پاسخ گفتند: اماره به معنای نشانه چیزی بودن است که از نظر اصولی دلیلی است که سبب ظن و گمان می‌شود و واقع نمایی آن یقینی نیست. وی در ادامه به تبیین اماره حکمی و موضوعی پرداختند و اماره که دربرگیرنده اماره حکمی و موضوعی باشد را مترادف با دلیل دانستند.
• آقای موسوی در ادامه این نشست به کاربردهای متعدد اصل برائت در حقوق کیفری مانند اصل برائت در تکلیف، اصل عطف نشدن قوانین کیفری به گذشته، شک در قلمرو مفهوم جرم و شک در انتساب جرم به متهم پرداخته و مطالبی را بیان داشتند.
• ایشان، در مقام پاسخ به انواع اماره گفتند: اماره دوگونه است. 1. اماره حکمی، این اماره کاشف از یک حکم کلی شرعی است مانند خبر ثقه که پرداخت نفقه پدر و مادر بر فرزند واجب می‌داند. 2. اماره موضوعی، این نوع اماره کاشف از موضوعات احکام و وقایع خارجی و یا احکام جزئی است مانند شهادت دو نفر عادل بر مجرمیت متهم تصرف مال از سوی شخص خاص که اماره مالکیت دانسته می‌شود.
• آقای موسوی در پایان به تفاوت اصل برائت در اصول و حقوق اشاره کرده و گفت در اصول مجرای اصل برائت شک در ثبوت تکلیف از سوی شارع و قانونگذار است ولی در اینجا تردید در ثبوت تکلیف نیست بلکه تردید در انتساب است.
• این نشست که با حضور قابل توجه محصلان برگزار شده بود با خواندن دعا پایان یافت.